Koronavirüs Sonrası Yeni Düzen: Olası Mega Trendler

Koronavirüs Sonrası Yeni Düzen: Olası Mega Trendler

Dünyanın bugüne kadar şahit olmadığı bir deneyimi hep birlikte yaşıyoruz. Çin’de başlayan Corona virüs salgını Mart 2020 tarihi itibari ile bir pandemi haline dönüşmüş durumda. Virüs salgını kimlerine göre Haziran ayında büyük ölçüde sona erecek. Daha kötümser olanlar ise 1918 Influenza salgınını da referans alarak sürenin daha uzun olabileceğini ifade etmekteler. Virüsün etkilerinin aşamalı olarak gelebileceği ve evrim geçirebileceği de tehditler arasında. Önceliğimiz canımızı kurtarmak olsa da olumsuz ekonomik etkilerini şirketler ve bireyler olarak yoğun biçimde hissetmeye başladık. Salgınla birlikte yaşanan  ekonomik resesyonun süresi ile ilgili olarak da farklı olasılıklar var. Virüsün yayılım hızı, alınan tedbirlerin ne derece işe yarayacağı, tedavisi için yaratılabilecek aşı ve benzeri tedaviler ile ilgili gelişmeler ve evrim geçirip geçirmeyeceği gibi faktörlere bağlı olarak V,U ve L şeklinde bir ekonomik toparlanmadan bahsedilmekte. Ekonomik toparlanma için verilen süreler 3 ile 12 ay arasında değişmekte.

Corona virüs salgınının ekonomik etkilerini salgın süresince ve sonrası olarak iki kısımda incelemek gerekiyor. Salgın er ya da geç bittikten sonra da  toplum, iş dünyası ve devlet politikaları üzerindeki etkilerinin uzun yıllar boyunca hissedilebileceğini gösteren gelişmeleri deneyimliyoruz. Mevcut durum itibari ile krizden olumlu ve olumsuz etkilenen sektörleri sıralayacak olursak.

Olumsuz etkilenen sektörler.

  • Turizm ve Eğlence
  • Ulaşım (Hava, Deniz, Kara)
  • Otomotiv
  • İnşaat ve Gayrimenkul
  • Üretim (Zorunlu tüketim hariç)
  • Finansal Hizmetler
  • Eğitim
  • Petrol ve Gaz

Nispeten olumlu etkilenen sektörler

  • Tarım
  • e-ticaret
  • Bilgi ve İletişim Teknolojileri (ICT)
  • Kişisel Bakım ve Sağlık
  • Gıda ve Perakende Zincirleri
  • Tıbbi Malzeme ve Hizmetler

Mevcut durum tespitinden sonra Corona virüsün daha uzun vadeli etkileri üzerinde maddeler halinde durmaya çalışalım.

1. Online platformların gelişmesi ve daha yaygın kullanımı: Beyaz yakalı iş hayatının önemli bir kısmı ağırlıklı olarak evden çalışma iş modeline geçiş yaptılar ve işlerin önemli bir verim kaybı olmadan hatta kimi zaman artış da kaydedilerek bu şekilde de yapılabildiği deneyimlenmiş oldu. Bu durumun kriz sonrasında da etkilerinin devam edebileceğini ve en azından bazı personellerin dönüşümlü olarak ofislere gelmesi sureti ile ofis kiraları ve ulaşım maliyetleri gibi unsurlardan tasarruf sağlanması beklenebilir. Mevcut ofis alanlarının en azından bir kısmının kullanım dışı kalması özellikle ofis kiraların düşmesine ve inşaat sektörünün de daralmasına neden olabilir.

Aynı şekilde eğitim sistemi de online platformlar üzerine taşındı. Pek çok eğitim kurumunda hali hazırda var olan imkanlar kullanılmak sureti ile eğitim ülkeden ülkeye kalitesi değişmekle birlikte bir şekilde devam ediyor. Bu durum eğitimin de online platformlara kayışını hızlandıracak bir etki yapabilir. Bu şekilde öğrencilerin okulda geçirecekleri zamanlar azaltılarak okulların öğrenci kapasiteleri arttırılabilir ve öğretmen ihtiyacı da zaman içinde azalabilir. Bu durum Corona krizi öncesinde bile Kanada’nın Ontario eyaletinde hükümet ile öğretmen sendikaları arasında ihtilafa neden olmuş ve uzun süren grevler yaşanmıştı. Yaşadığımız sürecin bu gelişmeyi ivmelendirmesi beklenebilir.

Bankacılık ve alışveriş başta olmak üzere online sistemlerin kullanımı daha da yaygınlaşacak. Türkiye’deki online bankacılık sistemimiz dünya genelinde örnek gösterilebilecek bir gelişmişliğe sahip ve bu ülkemiz için yeni dönemde önemli avantaj. Ayrıca e-devlet uygulamasının hizmet kapsamında gelişmesi ile hizmet kalitesinin arttırılması da gerekli olacak.

2.Teknolojik gelişmelerin hızlanması ve yaygınlaşması: Pek çok işin online platformlar üzerinden daha fazla yapılmasına ihtiyaç duyulması ve daha da fazla duyulacak olması teknolojik gelişmelere olan ihtiyacın ve talebin artmasına neden olacak gelişim sürecini hızlandıracaktır. Bu süreçte Zoom gibi yaygın kullanılan platformların daha da gelişmesi ve görüntü iletiminde 3 boyut ve hologram gibi uygulamaların gelişmesi ve yaygınlaşması beklenebilir. Yapay zeka uygulamaları da işin içine katılıp verimlilik arttırılıp kullanıcı deneyimi geliştirilebilir. Olası salgın hastalıklardan etkilenmeyecek olmaları ve ekonomik sistemin aksamadan devamlılığını sağlamak açısından robotların hayatımıza üretim sektörleri başta gelmek üzere dahil olma sürecinin hızlanmasını bekleyebiliriz. Yine olası salgın risklerini azaltacak olması nedeni sürücüsüz araçların trafiğe çıkması ve taksi gibi ulaşım araçlarında kullanımı yaygınlaşabilir.

3.Uluslararası ticarette değişimler: Corona virüsü nedeni ile uluslararası tedarik zincirinde özellikle Ocak ve Şubat aylarında Çin kaynaklı önemli aksamalar yaşandı. Sonrasında bu durum diğer ülkeleri de etkiledi. Şirketlerin yeni dönemde tedarik zincirinde konsantrasyon riskinin yönetimine daha fazla dikkat edeceği ve tedarikçi portföylerini nicelik olarak geliştirmeye odaklanması beklenebilir. Söz konusu durum Türkiye açısından başta teksil olmak üzere fırsatlar da yaratabilir.

Yanı sıra ülke yönetimlerinin tarım, gıda ve sağlık malzemeleri gibi temel ihtiyaç  maddelerinin tedariğinin kriz dönemlerinde bir daha problem teşkil etmemesi için bundan böyle ağırlıklı olarak yerel bazda temin edilmesi için tedbirler alması beklenebilir. ABD yönetimin kendi ülkesinin ihtiyaçlarında kullanılmasını garanti altına almak amacı ile maske ihracatını yasaklaması bu duruma iyi bir örnek teşkil etmektedir. Bu şekilde global ticaretin önünü kota ve vergi uygulamaları ile sınırlayacak uygulamalar geri gelip yerel üretimler teşvik edilebilir.

4.Sağlık sektöründeki olası gelişmeler: ABD başta gelmek üzere bazı gelişmiş ülkelerde sosyal devlet anlayışı kapsamında temel sağlık hizmetlerinin devlet tarafından sağlanması söz konusu değil. Corona krizinin verdiği derslerden biri de sağlık alanında yaşanabilecek bir krizin toplumun tamamına etki edeceği ve herkesin sağlık konusunda aynı gemide olduğudur. Bu bağlamda yeni dönemde sağlık alanında sosyal devlet anlayışının kısmen de olsa yaygınlaşması beklenebilir.

5.Sosyolojik değişimler: Yaşanan sağlık krizinin travma sonrası etkilerinin de devam etmesi ile başta turizm ve eğlence sektörü olmak üzere ekonomik toparlanmanın daha uzun sürmesi beklenebilir. Benzer etkileri havacılık sektörü başta olmak üzere ulaşım alanında da görülecektir. Yaşanan sağlık krizinin özellikle çekirdek aile üzerinde birleştirici etki yapması ve ileriye yönelik toplumsal dayanışmaya olumlu etki yapması da mümkün. Bu da krizin olumlu bir etkisi olarak nitelenebilir.

6.Çevre konusunda duyarlılık artışı: Corona virüsü salgını ile birlikte küresel ısınma sorunu gibi tüm dünyanın geleceğini çok olumsuz etkileyebilecek felaket senaryolarının gerçekleşebileceği konusundaki bilincin artması beklenebilir. Başta yenilenebilir enerjinin daha da fazla kullanımı ve elektrikli araçların üretimin ve kullanımının arttırılması için teşvikler hızlandırılıp fosil yakıtların kullanımı giderek sınırlanabilir.

7.Risk analiz ve yönetiminin önemi artacak: Yeni dönemde özellikle olumsuz etkilenenler başta olmak üzere şirketler bu konuya çok daha fazla önem vermesi gerekecek. Şirketlerin bu dönemde ve gelecekte olası gelişmelere bağlı olarak farklı senaryoları test etmesi gerekiyor. Nakit akışı projeksiyonları üzerinden stres testi çalışması yapılması çok önemli ve olası ihtiyaçlara bağlı olarak önceden tedbir almalarına imkan sağlayacak.

Değişim hayatın ayrılmaz bir parçası. Hele bu büyüklükteki krizler muazzam bir değişime gebedir. Taşların yerinden oynamasını ve yeni bir dünya düzeni kurulmasını bekliyoruz. Değişime kendini en iyi şekilde adapte edebilen şirketler krizi fırsata çevirebilecek diğerleri ise doğal seleksiyonun bir parçası olarak yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalacaklar. Krizden güçlü ve sağlıklı çıkmayı hedefleyen şirketleri mega trendleri takip etmesi ve kendilerini değişim sürecinin bir parçası olarak konumlandırması gerekiyor.

Fatih Kuran

Dinamo Danışmanlık Kurucu Ortağı, Kamu Özel Ortaklığı (PPP) ve Proje Finansmanı Uzmanı